Şehircilikte Bir Deha, Dostluğa Bir Hami: Arnavut Abbas Halim Paşa ve Türkiye’nin İlk Planlı Köyü

Bugün modern şehirlerimizin düzensizliğinden, beton yığınlarından ve daracık sokaklarından şikayet ederken, gözümüzü tam 114 yıl öncesine, Eskişehir’in Çifteler ilçesine çevirmemiz gerekiyor. Çünkü orada, Osmanlı’nın son dönem şehircilik vizyonunu ve bir devlet adamının estetik anlayışını gözler önüne seren, Türkiye’nin ilk “nizami planlı” köyü tüm ihtişamıyla zamana direniyor: Abbas Halim Paşa Köyü (Mahallesi).

🔷 Cetvelle Çizilmiş Bir Osmanlı Vizyonu

Dönemin Nafıa Nazırı (Bayındırlık Bakanı) olan Abbas Halim Paşa, sadece bir bürokrat değil, aynı zamanda çağının çok ötesinde bir vizyonerdi. Balkan Harbi’nin acı günlerinde, Bulgaristan’dan canlarını kurtarmak için anavatana sığınan muhacir Türk ailelerin dramına sessiz kalmadı. Paşa, bu aileleri sadece bir yere yerleştirmekle kalmadı; onlara insanca, düzenli ve üretken bir yaşam alanı kurmak için kolları sıvadı.

1912 yılında kurulan bu köyde, sokaklar adeta bir mimarın masasında cetvelle çizilmiş gibi simetrik ve birbirini dik kesecek şekilde tasarlandı. Her haneye 700 metrekare arsa ve geçimlerini sağlamaları için 120 dekar tarla tahsis edildi. Evlerin nizami yerleşimi, Osmanlı’nın son dönem şehircilik anlayışının Anadolu’daki en somut ve eşsiz bir açık hava arşivi haline geldi. Zamanla dışarıya göç verilmiş ve bugün hane sayısı 150 civarına düşmüş olsa da, köyün o asil ve düzenli ruhu hala ilk günkü gibi ayakta.

🔷 İstiklal Şairinin En Büyük Destekçisi

Bu muazzam köyü kuran Abbas Halim Paşa, sadece mimari ve bürokrasiyle değil, edebiyat ve sanat dünyasındaki izleriyle de tarihe damga vurmuş bir şahsiyettir. Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın torunu, Sadrazam Said Halim Paşa’nın kardeşi olan bu aristokrat devlet adamı, İstiklal Şairimiz Mehmed Âkif Ersoy’un en yakın dostu, sırdaşı ve en büyük hamisiydi.

Âkif’in milli mücadele yıllarında ve sonrasında yaşadığı maddi ve manevi zorluklarda Abbas Halim Paşa her zaman arkasındaki sarsılmaz güç oldu. Öyle ki Âkif, ölümsüz eseri Safahat’ın en önemli bölümlerini, özellikle de gençliğe rehber tasarladığı “Âsım”ı, Paşa’nın Heybeliada’daki meşhur köşkünde ve Mısır’daki çiftliğinde misafir olduğu o huzurlu dönemlerde kaleme aldı.

🔷 Yüz Yıl Önceki Ufuk, Bugünün Sorusudur

Bugün Eskişehir’in Çifteler ilçesinde yaşayan misafirperver insanlarıyla sıcak bir yuva olan bu köy, aslında hepimize acı bir soruyu miras bırakıyor:

Yüz küsur yıl önce, savaşın ve yokluğun en çetin olduğu dönemde bu kadar nizami, estetik ve planlı yerleşim alanları inşa edebiliyorken; biz bugün neden bu kadar karmaşık, plansız ve ruhsuz şehirlerde yaşıyoruz?

Arnavut asıllı bu asil Osmanlı Paşası’nın, Bulgaristan göçmeni kardeşleri için Eskişehir bozkırında yeşerttiği bu nizamı ve medeniyet ufkunu anlamak, bugünün şehircilik anlayışına da en güzel ders niteliğindedir. Yolunuz Eskişehir’e düşerse, cetvelle çizilmiş bu asırlık sokaklarda yürümeyi ve Abbas Halim Paşa’nın vizyonunu yerinde hissetmeyi unutmayın.

arnavuthaber #abbashalimpaşa #arnavut