TÜRKİYE’DE ARNAVUT DİASPORASI

TÜRKİYE’DE ARNAVUT DİASPORASI — BÖLÜM 1

1864 DÖNÜM NOKTASI: İSTANBUL’DA SESSİZ DEVRİM VE PAYİTAHTIN ARNAVUT AYDINLARI
Balkan coğrafyasının dağlık patikalarından Dersaadet’in taş döşeli sokaklarına uzanan o büyük yolculuk, sanılanın aksine sadece bir göç hikâyesi değildi. Bireysel hayat tutunma mücadelelerinin ötesinde; bir halkın dilini, kimliğini ve tarihsel hafızasını imparatorluğun tam kalbinde yeniden inşa etme mücadelesiydi.

Peki, 1864 yılında ne oldu da İstanbul birdenbire Arnavut entelektüel hayatının tek ve en güçlü çekim merkezine dönüştü?

1864 EŞİĞİ VE TARİHSEL İNCELEME

Osmanlı İmparatorluğu’nda 1864 Vilayet Nizamnamesi’nin ilanı, Islahat Fermanı’nın getirdiği idari dönüşümle birleştiğinde Balkanlar’da yeni bir dönemi başlattı. İşkodra, Yanya, Kosova ve Manastır vilayetlerindeki idari yapının yeniden şekillenmesi, yönünü doğrudan Payitaht’a çeviren büyük bir aydın ve tüccar akınını beraberinde getirdi.

Dersaadet; alfabe tartışmalarının, ilk gazete denemelerinin ve gizli cemiyetleşme fikirlerinin ana üssü hâline geliyordu. Osmanlı Arşivi (BOA) belgelerinden T.C. Devlet Arşivlerine, Arnavutluk Devlet Arşivi (Arkiva Qendrore e Rrethit të Tiranës) kayıtlarından medrese ve ticaret defterlerine kadar uzanan geniş belge ağı, bu hareketin tesadüf olmadığını net şekilde ortaya koymaktadır.

BÜROKRASİ VE KALEM ARASINDA: EFSANEVİ ŞAHSİYETLER

İmparatorluk bürokrasisinin en üst kademelerinde görev yaparken aynı zamanda toplumsal varoluş mücadelesini yürüten bu isimler, sıradan birer aydın değil, çift kimlikli birer stratejistti:

Sami Fraşeri (Şemseddin Sami): Gazeteci, dil bilimci ve sözlük yazarı. Kamus-ı Türkî ile Türkçe dil biliminin zirvesine çıkarken, 1879’da kurulan Cem’iyyet-i İlmiyye-i Arnavudiyye çatısı altında Latin tabanlı “Stamboll” alfabesini geliştirdi ve ilk Arnavutça okuma kitabını (Abetare) kaleme aldı.

Paşko Vasa (Vasa Paşa): Osmanlı mülki idarecisi ve Cebel-i Lübnan Mutasarrıfı. Hariciye Nezaretindeki yüksek makamını koruyarak kültürel yayınlara diplomatik bir zırh sağladı.

Naim Fraşeri: Maarif Nezareti Encümen-i Teftiş ve Muayene Üyesi. Resmi sansörlük görevi sırasında Arnavutça basılan eserlerin onaylanmasını sağlayarak kültürel üretime hayat verdi.

Abdyl Fraşeri (Abdül Bey Fraşeri): Yanya Mebusu ve diplomat. 1878 Prizren Birliği’nin (Lidhja e Prizrenit) mimarlarından biri olarak diplomatik alanda özerklik ve hak mücadelesini yürüttü.

İsmail Kemal Bey (Vlora): Şura-yı Devlet Üyesi ve vali. Balkanlar’daki hassas dengeleri yöneterek 1912’ye giden tarihsel omurgayı inşa etti.

Hoca Hasan Tahsin Efendi: Müderris ve Darülfünun-ı Osmanî’nin İlk Rektörü. Medrese birikimini modern bilimle harmanlayarak genç aydın kuşağın yetişmesine öncülük etti.

SANSÜR, MATBAA VE BÜROKRATİK İMKÂNLAR

Arnavut aydınları bir yandan II. Abdülhamid döneminin sıkı denetimi, finansal imkânsızlıklar ve matbaa baskılarıyla boğuştu; yayınlarını çoğu zaman Bükreş, Sofya ve Mısır üzerinden gizlice vilayetlere ulaştırdı. Diğer yandan Osmanlı Devleti, Arnavutları “Unsur-ı Sadıka” olarak görerek Mekteb-i Mülkiye, Harbiye ve Tıbbiye’nin kapılarını sonuna kadar açtı. Sadrazamlıktan valiliğe, Dersaadet Ticaret Odası imtiyazlarından Mabeyn Muhafızlığına kadar geniş bir alanda sağlanan bu imkânlar, mücadelenin ekonomik ve bürokratik yakıtı oldu.

TARIHSEL DÖNEMLENDİRME (1864–1912)

1864: Vilayet Nizamnamesi ile İstanbul’a kitlesel aydın ve ticari göçün başlaması.

1877: İstanbul’da Arnavut Halkının Haklarını Koruma Komitesi’nin kurulması.

1878: Prizren Birliği (Lidhja e Prizrenit) ile siyasi ve askerî örgütlenmenin zirveye ulaşması.

1879: Cem’iyyet-i İlmiyye-i Arnavudiyye ve Drita/Dituria dergisiyle eğitim devriminin başlaması.

1908: II. Meşrutiyet ve Manastır Kongresi ile günümüz Arnavut alfabesinin resmen kabulü.

1912: Bağımsızlık sonrası Türkiye’de kalan kitlenin yerleşik diaspora kimliğine evrilmesi.

1864’te İstanbul’da yakılan bu meşale, sadece bir kültür hareketi değil; Cumhuriyet dönemine kadar uzanacak olan kurumsal dayanışmanın ve sivil toplum örgütlenmelerinin ilk harcıydı.

Peki, Osmanlı’nın çöküş sancıları içinde İstanbul’da kurulan bu entelektüel köprü, fırtınalı yıllardan nasıl sağ çıktı? Bağımsızlık ilanının ardından Payitaht’ta kalan o büyük akıl, Cumhuriyet’in eşiğinde ilk sivil dernekleşme adımlarını atarken karşısına hangi devasa engeller çıkacaktı?

Sessizce kurulan o ilk dayanışma derneğinin ardındaki gizemli isimler ve 1959 TBMM tutanaklarına kadar uzanan çarpıcı arşiv belgeleri…

Dizi yazımızın 2. bölümünde.

Fatmir TÜRKKAN (KUMANOVA)

Gazeteci | Köşe Yazarı | İç Mimar

SHQIPËRIA DHE DIASPORA NË TURQI — PJESA 1

PRAGU I VITIT 1864: REVOLUCIONI I HILENI NË STAMBOLL DHE INTELEKTUALËT SHQIPTARË TË KRRYERYSHTETIT
Rruga e gjatë nga shtigjet malore të Ballkanit deri te rrugët me kalldrëm të Stambollit, kundër asaj që besohet përgjithësisht, nuk ishte thjesht një histori mështetjeje apo emigrimi. Përtej përpjekjeve individuale për të mbijetuar, ajo përfaqësonte një luftë të madhe për të rindërtuar gjuhën, kulturën dhe kujtesën historike të një populli në vetë zemrën e Perandorisë Osmane.

Sidoqoftë, çfarë ndodhi saktësisht në vitin 1864 që e shndërroi Stambollin papritur në qendrën e vetme dhe më të fuqishme të tërheqjes për jetën intelektuale shqiptare?

PRAGU I VITIT 1864 DHE ANALIZA HISTORIKE

Shpallja e Rregullores së Vilajeteve (Vilayet Nizamnamesi) në vitin 1864 në Perandorinë Osmane, e kombinuar me transformimin administrativ të sjellë nga Fleta e Reformave (Fermani i Tanzimatit), shënoi fillimin e një epoke të re në Ballkan. Riformësimi i strukturës administrative në vilajetet e Shkodrës, Janinës, Kosovës dhe Manastirit solli një fluks të madh intelektualësh dhe tregtarësh drejt kryeqytetit osman.

Stambolli u bë qendra kryesore e debatesh për alfabetin, përpjekjeve të para për shtypin dhe ideve për organizimin e shoqërive kulturore. Rrjeti i gjerë i dokumenteve, nga Arkivi Osman (Başbakanlık Osmanlı Arşivi) te Arkivi i Shtetit të Republikës së Turqisë, nga Arkivi Qendror Shtetëror i Rrethit të Tiranës te regjistrat e medreseve dhe dhomave të tregtisë, tregon qartë se kjo lëvizje nuk ishte një rastësi.

NDËRMJET BYROKRACISË DHE PENËS: PERSONALITETET HISTORIKE

Këto figura historike, të cilat shërbenin në nivelet më të larta të byrokracisë perandorake ndërsa zhvillonin njëherësh luftën për ruajtjen e identitetit kombëtar, nuk ishin thjesht intelektualë, por strategë me dy personalitete shtetërore e kombëtare:

Sami Frashëri (Şemseddin Sami): Gazetar, gjuhëtar dhe leksikograf. Përveç se arriti majat e gjuhësisë turke me veprën Kamus-ı Türkî, ai udhëhoqi krijimin e alfabetit latin “Stamboll” në kuadër të shoqërisë Cem’iyyet-i İlmiyye-i Arnavududiyye (Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip) të themeluar në vitin 1879 dhe hartoi abetaren e parë shqip (Abetare).

Pashko Vasa (Vasa Pasha): Administrator osman dhe Guvernator i Malit të Libanit (Cebel-i Lübnan Mutasarrıfı). Duke ruajtur postin e tij të lartë në Ministrinë e Punëve të Jashtme (Hariciye Nezareti), ai i dha një mbrojtje diplomatike botimeve kulturore shqiptare.

Naim Frashëri: Anëtar i Këshillit të Inspektimit dhe Botimeve në Ministrinë e Arsimit (Maarif Nezareti). Përmes detyrës së tij zyrtare, ai lehtësoi miratimin dhe botimin e librave në gjuhën shqipe.

Abdyl Frashëri: Deputet i Janinës në Parlamentin Osman (Meclis-i Mebusan) dhe diplomat. Si një nga arkitektët e Lidhjes së Prizrenit (Lidhja e Prizrenit) në vitin 1878, ai udhëhoqi luftën diplomatike për autonominë administrative dhe mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve brenda perandorisë.

Ismail Qemali (Vlora): Anëtar i Këshillit të Shtetit Osman (Şura-yı Devlet) dhe guvernator. Ai menaxhoi ekuilibrat politikë në Ballkan duke ndërtuar boshtin historik që çoi në vitin 1912.

Hoxha Hasan Tahsini: Mësues i medresesë (Müderris) dhe Rektori i Parë i Universitetit Osman (Darülfünun-ı Osmanî). AI gërshetoi përvojën e medresesë me shkencën moderne, duke udhëhequr edukimin e brezit të ri të intelektualëve.

SENSURA, SHTYPI DHE MUNDËSITË BYROKRATIKE

Intelektualët shqiptarë u përballën me kontrollin e rreptë të periudhës së Sulltan Abdylhamitit II, vështirësitë financiare dhe kufizimet e shtypshkronjave. Për këtë arsye, botimet e tyre shpesh dërgoheshin fshehtazi në vilajete përmes Bukureshtit, Sofjes dhe Egjiptit. Nga ana tjetër, Shteti Osman i konsideronte shqiptarët si një element besnik (Unsur-ı Sadıka) dhe u hap atyre dyert e shkollave më të larta perandorake si Mekteb-i Mülkiye, Harbiye dhe Tıbbiye. Postet e larta nga kryeministria deri te guvernatorët, si dhe lehtësirat tregtare, shërthyen si një mbështetje ekonomike dhe byrokratike për këtë lëvizje.

PERIODIZIMI HISTORIK (1864–1912)

1864: Nisja e emigrimit masiv të intelektualëve dhe tregtarëve drejt Stambollit pas Rregullores së Vilajeteve.

1877: Themelimi i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare në Stamboll.

1878: Organizimi politik dhe ushtarak përmes Lidhjes së Prizrenit (Lidhja e Prizrenit).

1879: Fillimi i revolucionit arsimor me themelimin e shoqërisë Cem’iyyet-i İlmiyye-i Arnavudiyye dhe botimin e revistës Drita/Dituria.

1908: Shpallja e Kushtetutës së Dytë (Meşrutiyet) dhe Kongresi i Manastirit, ku u prosua zyrtarisht alfabeti i sotëm shqip.

1912: Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë dhe shndërrimi i popullsisë shqiptare në Turqi në një diasporë të konsoliduar.

Pema kulturore e mbjellë në Stamboll në vitin 1864 nuk ishte thjesht një lëvizje letrare, por guri i parë i themelit për solidaritetin institucional dhe organizatat e shoqërisë civile që do të zgjatnin deri në periudhën e Republikës së Turqisë.

Mirëpo, si arriti t’u mbijetonte stuhive politike kjo urë intelektuale e ndërtuar në Stamboll gjatë shembjes së Perandorisë Osmane? Pas shpalljes së Pavarësisë, me çfarë pengesash do të përballej kjo elitë intelektuale gjatë hedhjes së hapave të parë për shoqatat e para civile në pragun e Republikës?

Emrat misteriozë prapa asaj shoqërie të parë të solidaritetit dhe dokumentet arkivore tronditëse që shtrihen deri në procesverbalet e Parlamentit Turk të vitit 1959…

Në pjesën e 2-të të serisë sonë të shkrimeve.

Fatmir TÜRKKAN (KUMANOVA)

Gazetar | Kolumnist | Arkitekt i Brendshëm