TÜRKİYE’DE ARNAVUT DİASPORASI – 2. BÖLÜM

TÜRKİYE’DE ARNAVUT DİASPORASI [ 2. BÖLÜM ]
İSTANBUL’DAN YÜKSELEN ARNAVUT AYDINLANMASI: ŞEMSEDDİN SAMİ’DEN ALİ SAMİ YEN’E UZANAN MİRAS

1878’DEN 1908’E: DİL, KÜLTÜR, BASIN VE SPORLA ŞEKİLLENEN BİR TARİH

Birinci sayfada 1864’te İstanbul’da belirginleşen Arnavut aydınlanma hareketinin başlangıç çizgisini ele almıştık. Şimdi aynı tarihsel çizgiyi koparmadan 1870’lerin sonuna ilerliyoruz. Çünkü İstanbul, bu yıllarda yalnızca Osmanlı Devleti’nin başkenti değil; Arnavut dilinin, kültürünün, edebiyatının ve milli bilincinin şekillendiği en önemli merkezlerden biri haline geliyordu.

1878 yılı, Balkan tarihi açısından olduğu kadar İstanbul’daki Arnavut aydınları açısından da önemli bir dönemeçti. Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Balkanların geleceği yeniden tartışılırken, Arnavut aydınları da kendi dillerini, kültürlerini ve toplumsal varlıklarını koruyacak daha güçlü bir düşünsel zeminin arayışına yöneliyordu. İstanbul ise bu arayışın merkezlerinden biri olarak öne çıkıyordu.
Bu dönemin en önemli isimlerinden biri kuşkusuz Şemseddin Sami’ydi. Bugünkü Arnavutluk sınırları içerisindeki Frashër’den gelen Fraşiri ailesinin mensubu olan Şemseddin Sami, Osmanlı kültür hayatında dilbilimci, yazar, sözlükçü ve ansiklopedist kimliğiyle öne çıkarken, Arnavut kültürel uyanışının da başlıca isimlerinden biri oldu. Onun İstanbul’daki çalışmaları, iki ayrı kültürel alanın birbirinden kopmadan nasıl gelişebildiğinin de dikkat çekici bir örneğini oluşturdu.

1879 yılı bu açıdan özel bir önem taşıyordu. İstanbul’daki Arnavut aydınları, Arnavutçanın yazılı bir kültür dili olarak gelişebilmesi için alfabe ve yayın çalışmalarına ağırlık verdi. Sami Frashëri, Pashko Vasa ve Jani Vreto gibi isimlerin içinde bulunduğu çevre, 12 Ekim 1879’da Arnavut harflerinin basımı ve Arnavutça kültür yayınlarının geliştirilmesi amacıyla bir cemiyet oluşturdu. İstanbul’da ortaya çıkan bu girişim, Arnavut Milli Uyanışı’nın kültürel altyapısında önemli bir yere sahipti.

Bu hareketin önemi yalnızca bir alfabe meselesinden ibaret değildi. Dil, aynı zamanda kimliğin taşıyıcısıydı. Arnavutçanın eğitimde, kitaplarda ve gazetelerde daha geniş biçimde kullanılabilmesi, farklı bölgelerde yaşayan Arnavutların ortak bir kültürel hafıza oluşturabilmesinin önünü açıyordu. İstanbul’daki matbaa ve yayın çevresi de bu nedenle giderek daha büyük bir önem kazanıyordu.

Şemseddin Sami’nin ailesi ise bu tarihsel dönemin İstanbul’daki en dikkat çekici ailelerinden biriydi. Oğlu Ali Sami Yen, 20 Mayıs 1886’da İstanbul’da dünyaya geldi. Galatasaray Spor Kulübü’nün resmi biyografisinde Ali Sami Yen’in Şemsettin Sami ile Emine Fraşeri’nin oğlu olduğu ve Fraşiri ailesinden geldiği açıkça belirtilmektedir.

Ali Sami Yen’in hayatı, bu nedenle yalnızca bir spor adamının biyografisi olarak okunamaz. Babasının dil, edebiyat ve kültür alanında bıraktığı mirasın ardından Ali Sami Yen, İstanbul’da yetiştiği Galatasaray Sultanisi çevresinde modern spor anlayışının gelişmesine öncülük eden kuşağın içinde yer aldı.
1905 yılına gelindiğinde bu miras, bambaşka bir alanda görünür hale geldi. Ali Sami Yen ve arkadaşları, Galatasaray Sultanisi’nde bir futbol kulübü kurmaya karar verdiler. Galatasaray’ın resmi tarihçesine göre kulübün kuruluşu 1905 sonbaharında gerçekleşti ve Ali Sami Yen ilk başkan oldu. Kulübün resmi kuruluş kaydında da Ali Sami Yen, Asım Tevfik Sonumut, Emin Bülend Serdaroğlu, Celal İbrahim, Bekir Sıtkı Bircan, Reşat Şirvanizade, Refik Cevdet Kalpakçıoğlu ve Abidin Daver kurucular arasında yer alıyor.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Galatasaray’ın kuruluşu bir Arnavut diasporası kuruluşu değildir. Ancak Ali Sami Yen’in Arnavut kökenli bir ailenin çocuğu olarak İstanbul’un sosyal ve eğitim hayatında yetişmesi, Osmanlı toplumundaki kültürel geçişkenliğin güçlü bir örneğidir. Bir tarafta Arnavut dilinin ve kültürünün gelişmesine büyük katkı sağlayan Şemseddin Sami, diğer tarafta Türk spor tarihinin en önemli kurumlarından birinin kuruluşuna öncülük eden Ali Sami Yen bulunmaktadır.

1904’te Şemseddin Sami’nin ölümü, bu aile açısından bir dönemin kapanışıydı. Ancak onun İstanbul’da oluşturduğu entelektüel miras ortadan kalkmadı. Oğlunun spor alanındaki faaliyetleri, başka Arnavut kökenli aydınların basın, eğitim, edebiyat ve kültür çalışmalarının yanı sıra İstanbul’un çok katmanlı sosyal hayatında yeni biçimlerde yaşamaya devam etti.
Böylece 1864’te belirginleşen İstanbul merkezli Arnavut aydınlanması, 1879’da dil ve alfabe çalışmalarıyla daha örgütlü bir kültürel zemine kavuşmuş, 1880’li ve 1890’lı yıllarda yayıncılık ve aydın çevreleriyle genişlemiş, 1900’lerin başında ise eğitim ve spor alanlarında yeni temsil biçimleri ortaya çıkarmıştı.

Fakat 1908’e gelindiğinde İstanbul’un siyasi atmosferi yeniden değişti. II. Meşrutiyet’in ilanı, Osmanlı toplumundaki bütün siyasi ve kültürel dengeleri etkileyen yeni bir dönemin kapısını açtı. Arnavut aydınları ve toplulukları açısından da artık yalnızca kültür ve dil üzerinden yürüyen bir mücadelenin ötesine geçilecek, çok daha karmaşık gelişmelerin yaşanacağı bir dönem başlayacaktı.

İstanbul’da yıllar boyunca sessizce biriken kültürel hafıza, artık tarihin daha sert rüzgârlarıyla karşı karşıyaydı. Bir şehrin sokaklarında, gazete ve matbaalarında, okullarında ve cemiyetlerinde oluşan bu birikimin bundan sonraki kaderini ise yalnızca aydınların düşünceleri değil, Balkanların yeniden çizilecek haritası belirleyecekti.

Fatmir TÜRKKAN
Gazeteci | Köşe Yazarı | İç Mimar