BİZANS İMPARATORUNUN SIRPLAR İÇİN YAZDIĞI SÖZ: “KÖLELER”

BİZANS İMPARATORUNUN SIRPLAR İÇİN YAZDIĞI SÖZ: “KÖLELER”

Onuncu yüzyılda bir imparator, Sırpların adını doğrudan kölelik ve imparatora hizmet üzerinden açıklıyordu. Bu ifade bir söylenti değil; tarihî bir metinde yer alan açık bir iddiadır.

VII. Konstantinos Porfirogennetos’un, yaygın tarihlendirmeye göre MS 948–952 yıllarında hazırlanan De Administrando Imperio —İmparatorluğun Yönetimi Üzerine— adlı eserinin 32. bölümünde, Sırpların kökeni ve Balkanlar’a yerleşmeleri anlatılır. Metnin yazılış tarihi onuncu yüzyıldır; anlattığı yerleşim ise İmparator Herakleios dönemine, yani yedinci yüzyıla bağlanır.

Konstantinos’un açıklaması serttir: Sırp adını Romalıların dilindeki “köleler” veya “hizmetkârlar” anlamıyla ilişkilendirir. Serbula sözcüğünü hizmetkâr ayakkabılarıyla, tzerboulianoi sözcüğünü ise ucuz ve kalitesiz ayakkabı giyenlerle bağlantılı gösterir. Ardından Sırpların bu adı Roma imparatorunun hizmetkârları olmalarından dolayı aldıklarını ileri sürer. Buradaki “Roma”, Doğu Roma, yani Bizans imparatorluğudur.

Anlatı bununla bitmez. İmparatorun aktardığına göre Sırplar eski yurtlarına dönmek ister, izin alarak yola çıkar; Tuna’yı geçtikten sonra karar değiştirir ve yeniden yerleşecek toprak talep ederler. Kaynak, geri dönmelerinin reddedildiğini söylemez; kararlarını değiştirdiklerini söyler.

Peki diğer dillerde kölelik ve hizmet anlamını taşıyan benzer kelimeler var mı? Evet. Latince servus, “köle” anlamındadır ve başka dillere geçen bir kelime ailesinin temelidir:

Dil Kelime Anlamı ve kökeni
Latince servus Köle; sonraki kelimelerin kaynak biçimi.
İtalyanca servo Köle, hizmetkâr; Latince servus kökenli.
Fransızca serf Toprağa bağlı, özgür olmayan köylü; Latince servus kökenli.
İngilizce serf Toprağa bağlı köylü; Fransızca üzerinden Latince servus kökenli.
Bu bağlantılar sözlüklerde belgelenmiştir. Fransızca ve İngilizcedeki serf sözcüğünün anlattığı tarihsel statü, her bakımdan kölelikle aynı değildir; toprağa bağlı bir bağımlılık düzenini ifade eder.

Ancak bu kelime ailesinin varlığı, “Sırp” adının da aynı kökten geldiğini kanıtlamaz. Tarihçi Tibor Živković, Konstantinos’un ayakkabı adlarıyla kurduğu açıklamayı bir yakıştırma etimoloji olarak değerlendirir. İmparatorun iddiasını açıkça aktarmak gerekir; onu kanıtlanmış dilbilim bilgisi diye sunmak ise kaynağın söylediğinden fazlasını iddia etmektir.

Bu satırlarda imparatorun siyasi bakışı da görünür: Sırpların adını, yerleşimini ve geçmişini Roma hükümdarına bağlılık üzerinden anlatır.

Belge açıktır: Konstantinos, Sırpları imparatorun köleleri veya hizmetkârları olarak tanımlar.

Kaynaklar: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, haz. Gyula Moravcsik, çev. R. J. H. Jenkins, 1967, bölüm 32, s. 152–155; Tibor Živković, De Conversione Croatorum et Serborum: A Lost Source, 2012, s. 157; Predrag Komatina, “Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio and the Byzantine Historiography of the Mid-10th Century”, 2019; Treccani, “Servo”; Dictionnaire de l’Académie française, “Serf”; Online Etymology Dictionary, “Serf”.

arnavuthaber