ARMSTRONG’UN KİTABINDA ATATÜRK’ÜN KÖKENİNE DAİR “ARNAVUT KANI” VURGUSU

ATATÜRK’ÜN KÖKENİNE DAİR DİKKAT ÇEKEN İFADE: H. C. ARMSTRONG’UN KİTABINDA “ARNAVUT KANI” VURGUSU

1932 yılında yayımlanan Grey Wolf (Bozkurt) adlı eserde Mustafa Kemal Atatürk ve Enver Paşa için kullanılan “Albanian blood” ifadesi, yıllardır tartışılan tarihsel bir konuyu yeniden gündeme taşıyor. Peki İngiliz yazar Harold Courtenay Armstrong bu ifadeyle neyi anlatıyordu? Söz konusu cümle neden bazı Türkçe baskılarda tartışma konusu oldu ve tarihsel açıdan ne kadar güvenilir?

Mustafa Kemal Atatürk’ün aile geçmişi ve etnik kökeni üzerine yapılan araştırmalarda, İngiliz subay ve yazar Harold Courtenay Armstrong’un 1932 yılında yayımladığı Grey Wolf: Mustafa Kemal, An Intimate Study of a Dictator adlı eseri dikkat çeken kaynaklardan biri olarak öne çıkıyor.

Armstrong, eserinde Mustafa Kemal ile Enver Paşa arasındaki ilişkiyi anlatırken iki isim için de doğrudan “Arnavut kanı” ifadesini kullanıyor. Kitabın İngilizce metninde yer alan bu cümle, Atatürk’ün kökenine ilişkin tartışmalarda zaman zaman gündeme getirilen ifadeler arasında bulunuyor.

Yapılan metin karşılaştırmasında, söz konusu ifadenin paylaşılan 51. sayfa görüntüsünde ve 1937 tarihli Penguin baskısının 41. sayfasında yer aldığı doğrulanıyor.

ARMSTRONG’UN KİTABINDAKİ DİKKAT ÇEKEN CÜMLE

Mustafa Kemal ile Enver Paşa’nın Trablusgarp dönemindeki ilişkilerini değerlendiren Armstrong, iki liderin anlaşmazlıklarını ve karakter özelliklerini anlattığı bölümde şu ifadeyi kullanıyor:

“Both had in them the quarrelsome Albanian blood.”

Türkçesiyle:

“Her ikisinde de kavgacı Arnavut kanı vardı.”

Armstrong, bu cümlenin devamında iki ismin de gururlu, alıngan, güçlü iradeli ve eleştiriye karşı tahammülsüz olduklarını ifade ediyor. Ayrıca her ikisinin de zihinsel ve fiziksel bakımdan korkusuz olduklarını ve düşündüklerini açıkça dile getirdiklerini belirtiyor.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, yazarın bu ifadeyi bir soy araştırmasının sonucu olarak değil, iki kişinin karakter özelliklerini açıklamak amacıyla kullanmasıdır.

Dolayısıyla söz konusu cümle, Armstrong’un Mustafa Kemal ve Enver Paşa hakkındaki kişisel değerlendirmesini yansıtır. Ancak kullanılan ifadenin tarihsel bir yayında bulunması, tek başına Atatürk’ün etnik kökenini kanıtlamaz.

ARMSTRONG, ATATÜRK’ÜN AİLESİ HAKKINDA NE YAZDI?

Armstrong’un eserinde yalnızca Mustafa Kemal ile Enver Paşa arasındaki ilişkiye değil, Atatürk’ün ailesinin geçmişine de değiniliyor.

1937 tarihli Penguin baskısının 11. sayfasında Ali Rıza Efendi’nin çocukluk döneminde Sırbistan sınırına yakın Arnavutluk dağları olarak tarif edilen bölgeden Selanik’e geldiği anlatılıyor.

Kitabın 12. sayfasında ise Zübeyde Hanım’ın babasının Güney Arnavutluk’ta çiftçilik yaptığı, annesinin ise Makedonya kökenli olduğu ileri sürülüyor.

Armstrong, eserin 161. sayfasında da Zübeyde Hanım’ın Güney Arnavutluk’taki doğduğu köyle ilgili haberleri takip ettiğine ilişkin bir anlatı aktarıyor.

Ancak bu bilgilerin hiçbirinde aile soyunu doğrulayabilecek nüfus kaydı, şecere veya arşiv belgesi sunulmuyor.

Bu nedenle Armstrong’un aktardığı aile anlatıları, bağımsız tarihsel belgelerle karşılaştırılması gereken iddialar olarak değerlendirilmelidir.

ATATÜRK’ÜN AİLE GEÇMİŞİNE İLİŞKİN DİĞER TARİHSEL KAYNAKLAR

Atatürk’ün ailesi üzerine yapılan kurumsal biyografik çalışmalarda ise farklı bir aile geçmişi anlatılıyor.

Atatürk Ansiklopedisi’nde Ali Rıza Efendi’nin baba tarafından ailesi Kocacık ve Debre bölgesindeki Yörük/Türkmen yerleşimleriyle ilişkilendiriliyor.

Zübeyde Hanım hakkındaki biyografik çalışmalarda ise Selanik yakınlarındaki Langaza’da doğduğu ve Sofuzadeler ailesine mensup olduğu belirtiliyor. Ailesinin geçmişi de Konya-Karaman bölgesinden Rumeli’ye gerçekleşen Yörük göçleri çerçevesinde ele alınıyor.

Bu anlatımlar Armstrong’un kitabındaki bilgilerle tam olarak örtüşmüyor.

Burada önemli olan, farklı kaynakların birbirinden ayrılan iddialarını kesin hüküm gibi sunmak yerine, her birinin hangi tarihsel belgelere dayandığını araştırmaktır. Aile geçmişinin kesin biçimde ortaya konulabilmesi için dönemin nüfus kayıtları, iskân belgeleri ve aile şecerelerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

GREY WOLF’UN YAZARI KİMDİ? KİTAP NE KADAR GÜVENİLİR?

Harold Courtenay Armstrong (1892–1943), İngiliz subayı ve yazardır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Mezopotamya’da görev yapmış, Kutü’l-Amâre’de Osmanlı kuvvetlerine esir düşmüştür.

Mütareke döneminde İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiserliği çevresinde görevlerde bulunmuş, daha sonraki yıllarda da Türkiye üzerine çalışmalar kaleme almıştır.

Armstrong’un Osmanlı coğrafyasında bulunmuş olması, dönemin askerî ve siyasi atmosferini gözlemlemesi bakımından eserine tarihsel değer kazandırmaktadır.

Bununla birlikte Grey Wolf, tarafsız ve bütünüyle belgelere dayanan akademik bir biyografi olarak kabul edilmemektedir.

Mustafa Yılmaz’ın 1995 yılında Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi’nde yayımlanan çalışmasında, İngiliz diplomatik belgeleri üzerinden Armstrong’un eserindeki çelişkiler, abartılar ve kaynak belirsizlikleri ele alınmıştır.

M. Naeem Qureshi’nin Armstrong, Lord Kinross ve Andrew Mango’nun Atatürk biyografilerini karşılaştırdığı akademik incelemesinde de Armstrong’un öznel yaklaşımının biyografik nesnelliğini zayıflattığı değerlendirilmiştir.

Armstrong’un Osmanlı kuvvetlerine esir düşmüş olması, elbette bütün anlatımlarının yanlış olduğu anlamına gelmez. Ancak yazarın kişisel deneyimleri ve dönemin siyasi koşulları, eser değerlendirilirken göz önünde bulundurulmalıdır.

Özellikle aile kökenine ilişkin iddiaların, yazarın askerî ve diplomatik tecrübesinden bağımsız olarak ayrıca doğrulanması gerekir.

TÜRKÇE BASKILARDA SANSÜR TARTIŞMASI

Grey Wolf kitabının Türkçe çevirileri ve farklı baskıları da ayrı bir tartışma konusu.

Boğaziçi Üniversitesi GETEM E-Kütüphane kayıtlarında, kitabın bazı Türkçe baskılarında bölümlerin çıkarıldığına ve sansür uygulamalarına ilişkin açıklamalar bulunuyor.

Ancak burada önemli bir ayrım var: Kitabın bazı Türkçe baskılarında sansür uygulandığına ilişkin kayıt bulunması, “Albanian blood” cümlesinin belirli bir baskıdan özellikle çıkarıldığını tek başına kanıtlamıyor.

Bunun kesin biçimde ortaya konulabilmesi için farklı Türkçe baskıların ilgili sayfalarının karşılaştırılması gerekiyor.

Mevcut araştırmada doğrulanabilen husus, Armstrong’un söz konusu cümleyi İngilizce eserinde kullandığıdır. İfadenin hangi Türkçe baskıdan, ne zaman ve hangi gerekçeyle çıkarıldığı ise henüz karşılaştırmalı sayfa kanıtıyla belirlenmiş değildir.

TARİHSEL BİR İFADE Mİ, ETNİK KÖKENİN KANITI MI?

Araştırmanın ortaya koyduğu en önemli sonuç, iki farklı konunun birbirinden ayrılması gerektiğidir.

Birincisi, Harold Courtenay Armstrong’un 1932 yılında yayımlanan Grey Wolf eserinde Mustafa Kemal ve Enver Paşa için “quarrelsome Albanian blood” ifadesini kullandığıdır. Bu ifade, 1937 tarihli İngilizce baskıda da doğrulanmaktadır.

İkincisi ise bu ifadenin Atatürk’ün soyunu kesin olarak kanıtlayıp kanıtlamadığıdır.

Kitapta söz konusu cümleyi destekleyen bir soy ağacı, nüfus kaydı veya aile belgesi bulunmamaktadır. Armstrong’un anlatımı, tarihsel bir kaynakta yer alan dikkat çekici bir değerlendirme olmakla birlikte, tek başına etnik köken tespiti için yeterli değildir.

Bununla birlikte eserin, erken Cumhuriyet döneminde İngiliz çevrelerinin Mustafa Kemal Atatürk’e bakışını ve dönemin biyografik anlatılarını anlamak açısından önemli bir tarihsel belge olduğu da göz ardı edilmemelidir.

SONUÇ: ARMSTRONG’UN İFADESİ KİTAPTA YER ALIYOR, ANCAK TARTIŞMA BİTMİŞ DEĞİL

Harold Courtenay Armstrong’un Grey Wolf adlı eserinde Mustafa Kemal Atatürk ve Enver Paşa için kullandığı “Albanian blood” ifadesi, İngilizce baskılar üzerinden doğrulanabilen tarihsel bir metin unsurudur.

Bu cümle, Atatürk’ün kökenine ilişkin araştırmalarda dikkate alınması gereken bir kaynak olarak değerlendirilebilir. Ancak tarihsel gerçekliğin ortaya çıkarılması için Armstrong’un anlatımıyla yetinilmemeli; aile kayıtları, nüfus belgeleri, iskân tarihi ve bağımsız biyografik kaynaklar birlikte incelenmelidir.

Tarihî belgeleri olduğu gibi aktarmak, iddiaları sorgulamak ve kesinleşmemiş bilgileri kesin hüküm gibi sunmamak tarih araştırmalarının temelidir.

Arnavut Haber olarak bu konunun, siyasi veya etnik tartışmaların ötesinde, tarihsel belgeler ve bilimsel kaynaklar çerçevesinde araştırılmasının önemli olduğunu değerlendiriyoruz.

KAYNAKÇA

H. C. Armstrong, Grey Wolf: Mustafa Kemal, An Intimate Study of a Dictator, Arthur Barker, Londra, 1932.
H. C. Armstrong, Grey Wolf: Mustafa Kemal, An Intimate Study of a Dictator, Penguin Books, 1937, özellikle s. 11, 12, 41 ve 161.
Mustafa Yılmaz, “Harold C. Armstrong’un Grey Wolf Mustafa Kemal An Intimate Study of a Dictator (Bozkurt–Mustafa Kemal) Kitabı Üzerine”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt 11, Sayı 33, 1995, s. 721–756.
M. Naeem Qureshi, “Three British Biographers of Ataturk: An Analysis of Works by Armstrong, Kinross and Mango”, Türkiye Cumhuriyeti Uluslararası Sempozyumu, Cilt II, 2016, s. 297–334.
Ali Güler, “Ali Rıza Efendi (1841–1886)”, Atatürk Ansiklopedisi, 18 Mayıs 2024.
Mehmet Emin Elmacı, “Zübeyde Hanım (1857–1923)”, Atatürk Ansiklopedisi, 11 Ağustos 2021.
Dilara Uslu, “Zübeyde Hanım”, Türk Maarif Ansiklopedisi, 18 Aralık 2022.
Boğaziçi Üniversitesi GETEM E-Kütüphane, “Bozkurt” katalog kaydı.
Türk Tarih Kurumu Kütüphane Kataloğu, H. C. Armstrong eser kayıtları.

Editoryal not: Bu makale, 8 Kasım 2026 tarihli araştırma ve erişilebilir kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. Fotoğraftaki 51. sayfanın baskı bilgisi kesinleştirilememiş; ilgili ifade 1937 Penguin baskısının 41. sayfasında ayrıca doğrulanmıştır. Sansür iddiası ise söz konusu cümlenin belirli bir Türkçe baskıdan çıkarıldığı yönünde kesin bir hüküm olarak kullanılmamıştır.