Şehit Haxhi Zeka: 1832 – 21 Şubat 1902

Hayatı, Mücadelesi ve Kosova Vilayeti’ni Sarsan Suikast

19 yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın başı, Balkanlar’da imparatorlukların çözülmeye başladığı, ulusal hareketlerin ise güç kazandığı bir dönemdi. Bu çalkantılı süreçte Arnavut ulusal hareketinin en önemli liderlerinden biri olarak öne çıkan isimlerden biri Haxhi Zeka oldu. Hem siyasi hem de askeri örgütlenmede kilit rol oynayan Zeka, özellikle Kosova Vilayeti’nde Arnavutların haklarını savunan en güçlü figürlerden biri haline geldi. 21 Şubat 1902’de Peja çarşısında uğradığı suikast ise yalnızca bir kişinin öldürülmesi değil, Arnavut ulusal hareketine vurulmak istenen stratejik bir darbe olarak tarihe geçti.

Kökeni ve İlk Yılları

1832 yılında Peja’da (İpek) dünyaya gelen Haxhi Zeka, dönemin saygın ve etkili ailelerinden birine mensuptu. Ticaretle uğraşması sayesinde bölgesel ilişkileri güçlüydü ve Kosova Vilayeti’nin sosyal yapısını yakından tanıyordu. Bu birikim, ilerleyen yıllarda hem diplomatik hem de örgütsel faaliyetlerinde ona büyük avantaj sağladı.

Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki otoritesinin zayıfladığı, buna karşılık Sırp, Karadağ ve Yunan milliyetçi hareketlerinin güç kazandığı bir ortamda yetişen Zeka, Arnavutların da siyasal bir bilinç etrafında birleşmesi gerektiğine inanıyordu.

Prizren’den Peja’ya: Ulusal Örgütlenmenin Mimarı

1878’de kurulan Prizren Birliği, Arnavut ulusal hareketinin dönüm noktasıydı. Haxhi Zeka bu yapının aktif isimlerinden biri olarak öne çıktı. Berlin Kongresi sonrası Arnavut topraklarının komşu devletlere bırakılmasına karşı yürütülen direnişte önemli görevler üstlendi.

Ancak Prizren Birliği’nin dağıtılmasından sonra mücadele sona ermedi. 1899 yılında bu kez Peja Birliği (Besa-Besë Birliği) kuruldu. Bu oluşumun liderliğini üstlenen Haxhi Zeka, Arnavutların dört vilayet temelinde idari birlik ve özerklik talebini sistemli bir programa dönüştürdü.

Peja Birliği’nin hedefleri şunlardı:

Arnavut vilayetlerinin tek idari yapı altında birleştirilmesi

Dış müdahalelere karşı silahlı ve siyasi direniş

Arnavut toplumunda iç barışın sağlanması (kan davalarının azaltılması)

Eğitim ve dil bilincinin güçlendirilmesi

Bu yönüyle Zeka, sadece bir direniş lideri değil, aynı zamanda siyasal vizyon sahibi bir organizatördü.

Kosova Vilayeti’nde Artan Gerilim

1900’lerin başına gelindiğinde Kosova Vilayeti, büyük güçlerin nüfuz mücadelesinin merkezlerinden biri haline gelmişti. Sırp krallığı, bölgedeki Slav nüfuzu üzerinden yayılma politikası izliyor; Osmanlı idaresi ise zayıflayan otoritesini korumakta zorlanıyordu.

Haxhi Zeka’nın halk üzerindeki etkisi ve örgütlenme kapasitesi, hem Osmanlı bürokrasisinde hem de Sırp çevrelerinde dikkatle izleniyordu. Özellikle Arnavutların siyasi bilinç kazanması ve birleşme fikrinin güçlenmesi, bölgesel çıkar planlarını tehdit eden bir gelişmeydi.

21 Şubat 1902: Peja Çarşısında Suikast

21 Şubat 1902 günü, Peja çarşısının kalbinde, herkesin gözü önünde silah sesleri duyuldu. Haxhi Zeka vurulmuştu. Olay münferit bir cinayet değil, açık siyasi arka plana sahip organize bir suikasttı.

Tarihsel kaynaklara göre, Priştine’de görev yapan Sırp konsolosu Sima Abramović, Zeka’nın eski kişisel ve siyasi rakibi olan Gjakovalı Mehmed Zajmi ile temas kurdu. Zajmi, hem kişisel husumet hem de siyasi hesaplarla hareket ederek oğlu Adem Zajmi’yi suikastı gerçekleştirmeye ikna etti.

Suikastın çarşı ortasında işlenmesi tesadüf değildi. Amaç:

Lideri fiziksel olarak ortadan kaldırmak

Arnavut örgütlenmesini korkutmak

Halk üzerinde psikolojik etki yaratmak

Ulusal hareketi başsız bırakmaktı

Zeka olay yerinde hayatını kaybetti. Kosova Vilayeti’nde büyük bir şok yaşandı.

Cenazesi ve Sembol Haline Gelişi

Haxhi Zeka, Peja’daki Sultan Mehmed Fatih Camii haziresine defnedildi. Mezarı kısa sürede Arnavut ulusal direnişinin sembolik mekânlarından biri haline geldi.

Onun ölümü, örgütlenmeye ciddi bir darbe vurdu. Peja Birliği zayıfladı ve bölgede planlanan ayaklanma süreci yavaşladı. Ancak fikirleri ve bıraktığı siyasi miras, 1912 Arnavut bağımsızlık sürecine giden yolda etkisini sürdürdü.

Suikastın İronisi: Kullanılan ve Tasfiye Edilen Fail

Suikastın faili Adem Zajmi’ye vaat edilen ödül hiçbir zaman verilmedi. 1912 yılında Sırp yetkililer tarafından öldürüldü. Böylece, kendisini suikasta teşvik eden yapı tarafından önce kullanılan, ardından ortadan kaldırılan bir figür haline geldi.

Bu durum, dönemin istihbarat ve nüfuz savaşlarının acımasız doğasını gözler önüne sermektedir.

Tarihsel Önemi

Haxhi Zeka’nın öldürülmesi, Kosova’da 20. yüzyılın başındaki en ciddi siyasi olaylardan biri olarak kabul edilir. Bu suikast:

Bölgesel çıkar çatışmalarını

Büyük güçlerin Balkan siyasetindeki müdahalelerini

Arnavut ulusal hareketinin hedef alındığını

Organize siyasi suikastların sistematik bir araç olarak kullanıldığını

açık biçimde göstermektedir.

Zeka’nın mücadelesi, yalnızca Osmanlı idaresine karşı bir özerklik talebi değil; aynı zamanda Arnavut kimliğinin siyasi bir çerçeveye oturtulma çabasıydı. Onun ölümü geçici bir duraksama yaratsa da, Arnavut ulusal bilincinin geri dönülmez biçimde güçlenmesini engelleyemedi.

Haxhi Zeka, Balkan tarihinin kırılma dönemlerinden birinde, Arnavut siyasi örgütlenmesinin mimarlarından biri olarak öne çıktı. Peja çarşısında atılan kurşunlar yalnızca bir lideri değil, bir dönemin umutlarını hedef almıştı.

Ancak tarih gösterdi ki, fikirler kurşunla susturulamıyor. Zeka’nın adı bugün hâlâ Kosova ve Arnavut tarihinde direniş, örgütlenme ve ulusal bilinçle anılmaktadır.

©️ARNAVUTHABER