YENİPAZAR’I İKİ KEZ KATLİAMDAN KURTARAN ARNAVUT

Şehit Açif Hadžiahmetović (Aqif Blyta): Sancak Direnişinin Sembolü

Giriş

20, yüzyıl başları, Balkanlar’da bir yıkım ve yeniden doğuş dönemiydi. Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülmesiyle birlikte, bölgedeki Müslüman halklar, özellikle de Arnavutlar ve Boşnaklar, çok uluslu bir imparatorluktan milliyetçi devletlerin baskıcı rejimlerine geçişte ağır bedeller ödedi. Bu süreçte bazı liderler, halklarını korumak ve kültürel-siyasi varlıklarını sürdürmek için öne çıktı. İşte bu liderlerden biri de, Sancak bölgesinde efsaneleşmiş bir isim olan Açif Hadžiahmetović ya da halk arasında bilinen adıyla Açif Efendi idi.

—

I. Kökeni ve Ailesi

Açif Hadžiahmetović, 1887 yılında Novi Pazar’da doğdu. Babası Hadži Ahmet Efendi, dini ilimlerde eğitim almış saygın bir şahsiyetti. Ailesi köken olarak Arnavut olup, Blyta (Blüta) soyismi ile anılır. Aile Osmanlı idaresinde kadı, imam ve tüccar sınıfından gelmekteydi. Aile, Arnavutça ve Boşnakça’nın yanında Osmanlı Türkçesi ve Arapça’yı da bilen çok dillilik geleneğine sahipti.

Açif Efendi’nin ailesi, Osmanlı döneminde Sancak bölgesinde birçok vakıf ve eğitim kurumuna katkıda bulunmuş, geleneksel İslam kültürünü yaşatan bir sınıfa mensuptu.

—

II. Eğitim ve Osmanlı Hizmeti

Açif Efendi, ilk eğitimini Novi Pazar’da medrese ve mahalle mektebinde aldıktan sonra, İstanbul’da yüksek medrese eğitimi gördü. Arapça ve Farsça’yı çok iyi öğrenmiş, İslam hukuku ve Osmanlı idaresi üzerine kendini geliştirmiştir.

1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı sonrası yeniden yapılan Osmanlı yönetimi içinde Balkanlar’da memuriyet yaptı. Özellikle Balkan Savaşları öncesi bölgedeki siyasi çalkantıları yakından takip etti.

—

III. Balkan Savaşları ve Direniş: Novi Pazar Savunması

Sırp Ordusunun Gelişi ve Çentik Katliamı

1912’de Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkan Savaşları’nda yenilmesi üzerine Sırp ordusu, Sancak bölgesine –özellikle Novi Pazar, Sjenica, Tutin, Rožaje ve Priboj gibi merkezlere– hızlı bir şekilde girdi. Bu dönemde Sırp birlikleri, Müslüman köylerde çok sayıda katliam gerçekleştirdi. Özellikle Çentik köyü (Çetnik güçleri tarafından) hedef alınmış, binlerce sivil katledilmiş, camiler yakılmış, kadınlara tecavüz edilmişti.

Açif Efendi’nin Liderliği

Bu ortamda Açif Hadžiahmetović, hızla örgütlenerek Novi Pazar ve çevresini savunmak üzere silahlı bir Arnavut direniş gücü kurdu. Bu güce hem yerli Arnavutlar hem de Boşnak gönüllüler katıldı. Açif Efendi, askeri zekâsı, İstanbul’dan getirdiği eğitim ve halkın ona duyduğu güvenle kısa sürede direnişin lideri oldu.

Novi Pazar’ı Kurtaran Direniş

Sırp birlikleri 1912 sonunda Novi Pazar’a girmek istediğinde, Açif Efendi ve mücahitleri şehri savundu. Direniş, özellikle Çetniklerin şehre girmesini engelledi. Kadın ve çocukların katliamdan kurtulmasında Açif Bey’in direnişi belirleyici oldu. Sırplar, şehri kısmen işgal etseler de halkın topyekûn kıyımdan kurtarılması, Açif’in büyük bir stratejik zaferi olarak tarihe geçti.

—

IV. Osmanlı’dan Sırp Krallığına: Açif Bey’in Siyasi Mücadelesi

I. Dünya Savaşı Dönemi

1914-1918 arasında Sırbistan, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan arasında sık sık el değiştiren Sancak bölgesi, I. Dünya Savaşı’nda da karışıklık içindeydi. Açif Bey bu dönemde de Müslüman halkı koruma görevini sürdürdü.

1920’ler: Krallık Yugoslavyası ve Müslüman Temsil

Savaş sonrası bölge Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı’na (daha sonra Yugoslavya Krallığı) bağlandı. Bu dönemde Açif Hadžiahmetović, Novi Pazar halkı tarafından milletvekili olarak seçilerek Belgrad’daki parlamentoya gönderildi. Ancak mecliste Arnavut ve Müslüman kimliği savunmak kolay değildi.

Sırp milliyetçiliğinin baskısı altında kalan Açif Bey, sık sık tutuklandı, tehdit edildi ve mallarına el konuldu. Ancak yılmadan Novi Pazar’daki camilerin, medreselerin, Müslüman okullarının korunması için mücadele etti. Aynı zamanda Arnavut dilinin kamusal alanda yaşatılması için direndi.

—

V. İkinci Dünya Savaşı ve Trajik Son

1941: Nazi İşgali ve Boşlukta Kalan Liderlik

1941’de Nazi Almanyası Yugoslavya’yı işgal ettiğinde Sancak bölgesinde yönetim boşluğu doğdu. Açif Bey, Sancak Müslümanlarını korumak için yerel bir yönetim kurmaya çalıştı. Bu süreçte Almanlar bazı bölgelerde Müslüman ileri gelenlerle iş birliği yaptı; ancak Açif Bey işgalcilere biat etmekten çok, halkı savaşın etkilerinden korumayı amaçladı.

1945: Komünist Partizanlar ve İntikam

Savaşın ardından Tito önderliğindeki Yugoslav partizanları, Nazi işbirlikçileri olarak gördükleri Müslüman liderleri hedef aldı. Açif Hadžiahmetović de bu kapsamda yargılanmadan şehit edildi. Mallarına el kondu, adı “işbirlikçi” olarak karalandı.

Bugün birçok tarihçi, Açif Bey’in işgalcilerle değil, halkını savunma güdüsüyle hareket ettiğini kabul etmektedir. 2012 yılında Sancak bölgesindeki İslam Birliği, onun için sembolik bir anma düzenledi ve yerel halk onu “şehit” ilan etti.

—

VI. Mirası ve Anısı

Açif Hadžiahmetović, Sancak bölgesinde Arnavut-Müslüman kimliğin korunmasında, Novi Pazar’ın etnik temizlikten kurtarılmasında, İslam kültürünün yaşatılmasında öncü bir liderdir. Her ne kadar sosyalist Yugoslavya döneminde ismi unutturulmaya çalışılsa da, son yıllarda Novi Pazar ve Tutin’deki genç nesil arasında bir direniş sembolü olarak yeniden hatırlanmaktadır.

Anısı Yaşatılıyor

Novi Pazar’da bazı sokaklara adı verilmiştir.

2010’lu yıllarda Boşnak tarihçileri tarafından biyografisi kaleme alınmış, Arnavut tarihçiler de onun direnişini belgeleyen filmler çekmiştir.

Kosova ve Arnavutluk’ta bazı çevreler onu, “Sancak’ın İsa Boletini’si” olarak görmektedir.

—

Sonuç

Şehit Açif Hadžiahmetović, yalnızca bir askeri lider değil, aynı zamanda bir halk önderi, bir öğretmen ve bir direniş sembolüdür. Mücadelesi, sadece Novi Pazar’ı değil, tüm Sancak Müslümanlarını, Balkanlar’daki Arnavut-Müslüman kimliğini koruma yolunda ilham kaynağı olmuştur. Tarih onu ırkçılığa, etnik temizliğe ve asimilasyona karşı dik duruşuyla hatırlayacaktır. Lavdi!!!
#ARNAVUTHABER