Uşak ve çevresinde Arnavut yerleşimi

Tarihî Arka Plan

Osmanlı İmparatorluğu döneminde, özellikle 17.–19. yüzyıllar arasında, Arnavutlar Anadolu’nun çeşitli bölgelerine iskân edildi veya yerleştirildi. Bu yerleşimler genellikle şu sebeplerle olmuştur:

Sadrazam, paşa, muhafız veya asker olarak görev yapan Arnavut kökenlilerin maiyetleriyle birlikte görevlendirilmesi,

19 . yüzyılın sonlarına doğru Balkanlar’daki karışıklıklardan ve savaşlardan (özellikle 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı, 1912 Balkan Savaşı) kaçan Arnavut muhacirlerin Anadolu’ya göç ettirilmesi.

19 . yüzyılın sonlarında gerçekleşen 1881 Tesalya ve Yanya Göçleri, Bu tarihte, adı geçen bölgelerin Yunanistan’a bırakılması, bölgedeki birçok Arnavut ve Türk nüfusu Anadolu’nun içlerine doğru yönlendirmiştir. Bu, Uşak’ın etkilendiği 19. yüzyıl sonu göçlerini daha kapsamlı açıklar.

Uşak ve Çevresinde Arnavut Yerleşimleri

Uşak, doğrudan büyük bir “Arnavut köyü bölgesi” olarak bilinmese de, Balkan göçleri sonrası Arnavut nüfusu barındıran bazı mahalle ve köyler vardır.

1. Merkez ve Banaz civarı

1912–1920 yılları arasında, özellikle Kosova, Manastır (Bitola) ve Debre (Dibra) bölgelerinden gelen Arnavut göçmen aileler Uşak merkezine ve Banaz çevresine yerleştirilmiştir.

Uşak şehir merkezindeki bazı eski ailelerin kökeni Prizren, Debre, Gostivar ve Elbasan yörelerine dayanır.

Bu ailelerin bir kısmı “muhacir” ya da “Arnavut” lakaplarıyla anılmış, hatta bazı semtlerde “Arnavut Mahallesi” diye anılan yerler olmuştur (özellikle 1920–1940 döneminde).

Uşak şehir merkezinde “Arnavut Mahallesi” olarak anılan yerler göçmenlerin iskân edildiği bilinen Hacı Gedik, Işık veya Bozkurt Mahallesi semtleridir.

2. Eşme ve Ulubey tarafı

Eşme ilçesi çevresinde, 19. yüzyıl sonlarında gelen Arnavut göçmenlerin birkaç hane olarak yerleştiği kayıt altına alınmıştır.

Ulubey köylerinde de Balkan muhacirleri arasında Arnavut kökenliler bulunur, fakat bu nüfus zamanla Türklerle tamamen kaynaşmıştır.

3. Yakın çevre: Afyon, Kütahya, Manisa etkisi

Uşak, tarihî olarak Kütahya–Afyon–Manisa üçgeninde yer aldığı için, bu bölgelerdeki Arnavut göçmen yerleşimlerinden etkilenmiştir:

Kütahya’da Tavşanlı, Simav ve Gediz çevresinde yoğun Arnavut yerleşimleri vardır.

Afyonkarahisar’da Dinar, Sandıklı ve Emirdağ yöresine 1912 sonrası çok sayıda Arnavut muhacir yerleştirilmiştir. Afyon Dinar’daki “Arnavutköy” adlı köy mevcuttur.

Manisa Akhisar–Turgutlu–Kula hattı, Arnavut göçmenlerin Anadolu’daki en eski yerleşim sahalarındandır. Bu hat, Uşak’a oldukça yakındır ve birçok aile Uşak’a da geçmiştir.

Kültürel İzler

Uşak yöresindeki Arnavut kökenli ailelerde:

Bazı soyadları Arnavutça kökenlidir (örneğin “Berişa”, “Koka”, “Lika”, “Kasa”, gibi sonradan Türkçeleştirilmiş versiyonlar da vardır).

Arnavut kahvesi, “byrek/börek” tarzı yemekler ve “bakllava” gibi tatlılar geleneksel olarak sürmüştür.

Göçmen nüfus genellikle 2-3 kuşak sonra ana dilini kaybetme eğilimi gösterir. Bu nedenle, kültürel kaynaşmanın yanı sıra Arnavutça’nın büyük ölçüde kaybolduğu ve Arnavut kimliği genellikle “muhacir” kavramı altında korunmuştur; dolayısıyla halk arasında “Arnavut kökenli muhacir” denilmiştir.

Arşiv ve Kayıt Bilgileri

Osmanlı Arşivleri’nde, 1329 (1913) tarihli İskân-ı Muhacirin Komisyonu kayıtlarında Uşak ve Banaz kazalarına Arnavut muhacir iskânı yapıldığı geçmektedir.

1923 Nüfus Mübadelesi sırasında da Arnavut kökenli bazı aileler mübadeleye dâhil edilmiştir (özellikle Manastır kökenli olanlar).

Sonuç

Uşak, doğrudan Arnavut yerleşim merkezi olmasa da, Balkan göçleriyle gelen Arnavut kökenli ailelerin kalıcı şekilde yerleştiği bir ildir.
Bugün hâlâ bazı aileler atalarının Arnavutluk, Kosova, Debre veya Manastır kökenli olduğunu bilir. Ancak zamanla kültürel kaynaşma nedeniyle bu kimlik çoğunlukla “Balkan muhaciri” şeklinde genel bir tanıma dönüşmüştür.

ARNAVUTHABER