Mamuşa’nın Gerçek Tarihî Arka Planı (Etnik ve Sosyolojik Boyutuyla)

Mamuşa’nın Gerçek Tarihî Arka Planı (Etnik ve Sosyolojik Boyutuyla)

Osmanlı dönemi ve “çiftlik yerleşimi” olgusu

Mamuşa büyük olasılıkla bir paşa veya bey çiftliği olarak kurulmuştur. Bu tür yerleşimler, 17.–18. yüzyıllardan itibaren Balkanlar’da sıkça görülür.

Çiftlik sistemi: Osmanlı’da özellikle Kosova ve Manastır eyaletlerinde, büyük toprak sahipleri (bey, aga veya paşa) arazilerini işletmek için işgücü ararlardı.

Bu nedenle, çevre bölgelerde aşiret içi çatışmalar, kan davaları veya siyasi sürgünler nedeniyle köylerinden kovulan Arnavutlar bu çiftliklere “ırgat” veya “rençber” olarak alınırdı.

Zamanla bu çiftlik çevresinde yerleşim oluşur, ahşap evler, cami ve pazar kurulur; köy statüsüne dönüşür.

Mamuşa’nın yapısı bu şablona tam oturuyor: hem küçük bir ovada kurulu, hem de 19. yüzyılda tarım üretimiyle öne çıkan bir yerleşim.

Aile soyadları ve kökenlerin göstergesi

Mamuşa’daki köklü ailelerin çoğunun soyadları Arnavutça’dır:

Gaşi (Gashi) → Tropoja, Luma ve Mirdita yörelerinde çok eski bir Arnavut aşiretidir.

Kraşnik (Krasniqi) → Kuzey Arnavutluk’un en geniş aşiretlerinden biridir.

Mazrek (Mazreku) → Shkodër–Lezhë hattında görülen bir Arnavut aşiretidir.

Bütüç (Bytyçi) → Kukës yöresinin eski bir aşiretidir.

Bu soyadlarının tamamı, etnik Arnavut aşiret kökenini açık biçimde gösteriyor.
Dolayısıyla, bu ailelerin Anadolu’dan Tokat veya başka yerlerden göç ettiğini iddia eden söylem, tarihî ve dilbilimsel verilerle örtüşmüyor.

“Türk” kimliğinin ortaya çıkışı — kimlik dönüşümü

Mamuşa halkının bir kısmının kendini “Türk” olarak tanımlaması, köken farkından değil, Osmanlı kimliğiyle özdeşleşme sürecinden kaynaklanır:

Osmanlı döneminde Müslüman olan Arnavut, Boşnak veya Pomak topluluklar, “din birliği” temelinde kendilerini Türk olarak tanımlamaya başladılar.

“Türk” demek, o dönemde Müslüman, Osmanlı tebaası, şehirli, medenî anlamına da geliyordu.

Mamuşa gibi, Osmanlı’ya sadık kalan yerlerde bu kimlik daha güçlü biçimde yerleşti.

Yugoslav döneminde de “Türk” kimliği, Arnavut milliyetçiliğiyle mesafeli duran gruplar için bir korunma ve kimlik sığınağı oldu.

Sonuçta bugünkü Mamuşalılar, kültürel olarak Türk, etnik köken olarak Arnavut bir topluluktur diyebiliriz.

“Tokat’tan göçmen” rivayeti nereden geliyor?

Bu rivayet, muhtemelen iki kaynaktan türemiştir:

20 yüzyıl başlarında bazı Osmanlı arşiv belgelerinde “Tokatlı” adını taşıyan bir bey veya asker Mamuşa bölgesinde görev almış olabilir; halk bunu zamanla “Tokat’tan gelenler yerleştirmiş” diye yorumlamış olabilir.

Diğer ihtimal ise, 1950 sonrası Türkiye’ye göç eden Mamuşalıların Tokat, Amasya, Yozgat gibi bölgelere yerleşmiş olmalarıdır; geri anlatımlarda bu “Tokat’tan gelmişler”e dönüşmüş olabilir.

Yani tarihî değil, ağızdan ağıza karışmış bir göç hikâyesi olma ihtimali yüksek.

Sonuç

Unsur Gerçek Durum

Kuruluş tipi Paşa veya bey çiftliği etrafında oluşmuş tarım yerleşimi
İlk sakinler Arnavut aşiretlerinden (Gaşi, Kraşnik, Mazrek, Bytyçi vb.)
Köken Arnavutluk’un kuzey bölgelerinden (Luma, Tropoja, Shkodër)
Kimlik değişimi Osmanlı döneminde “Türk” kimliğiyle özdeşleşme
Rivayet niteliği “Tokat’tan gelen Türk köyü” anlatısı tarihsel belgeye dayanmıyor
Bugünkü durumu Türkçe konuşan, Arnavut kökenli Müslüman topluluk