MORA FJALË YOUTUBE’DAN KALDIRILDI: ARNAVUTLARIN ORTAK DUYGUSUNA TELİF ENGELİ

MORA FJALË YOUTUBE’DAN KALDIRILDI: ARNAVUTLARIN ORTAK DUYGUSUNA TELİF ENGELİ

Adem Jashari ile özdeşleşen ve Kosova’da yıllardır büyük bir coşkuyla seslendirilen “Mora fjalë” adlı şarkının YouTube ve bazı diğer dijital platformlardan kaldırılması, Arnavut kamuoyunda tartışma yarattı.

Shkurte Fejza’nın seslendirdiği “Mora fjalë”, yalnızca bir müzik eseri olarak değil, Kosova’nın yakın tarihindeki mücadele hafızasının ve toplumsal duygularının önemli sembollerinden biri olarak görülüyor. Şarkının özellikle Adem Jashari’ye atfedilen anlamı nedeniyle Kosova’da ve dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan Arnavutlar tarafından büyük ilgi gördüğü biliniyor.

Eserin söz ve bestesinin Naim Gjoshi’ye ait olduğu belirtilirken, Gjoshi’yi temsil eden “NewWay Consulting” hukuk bürosunun açıklamasına göre şarkının dijital platformlardan kaldırılması talebi doğrudan eser sahibi adına yapıldı. Hukuk bürosu, izinsiz kullanılan eserlerin YouTube, Facebook, Instagram, TikTok ve diğer platformlarda paylaşılmasının telif hakkı kapsamında değerlendirileceğini bildirdi.

Telif hakkı elbette eser sahibinin yasal hakkıdır. Ancak “Mora fjalë” söz konusu olduğunda tartışmanın yalnızca bir telif meselesi olarak görülmemesi gerektiğini savunan görüşler de bulunuyor.

Çünkü eser, yıllar içerisinde Kosova’da kitlesel etkinliklerde, anma törenlerinde ve çeşitli organizasyonlarda geniş biçimde seslendirildi. Şarkının, Kosova millî marşıyla birlikte veya onun ardından büyük topluluklar tarafından coşkuyla söylenmesi, eserin toplumdaki sembolik konumunu daha da güçlendirdi.

Bu nedenle dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan Arnavutların severek dinlediği ve toplumsal hafızada özel bir yere sahip olan bir eserin tamamen erişimden kaldırılması, kültürel açıdan tartışılması gereken bir durum ortaya çıkarıyor.

Burada çözüm, eser sahibinin telif hakkını yok saymak değil; telif hakkı ile toplumun esere erişimi arasında daha makul bir yol bulmak olabilir.

Söz yazarı ve bestecisi kim olursa olsun, eseri seslendirmek isteyen sanatçıların gerekli telif bedelini ödemesi; dijital platformlarda yapılan kullanımlardan elde edilen reklam, dinlenme veya tıklanma gelirlerinden eser sahibinin yasal payının düzenli biçimde aktarılması mümkünken, eserin tamamen kaldırılması yerine bu yöntemin uygulanması daha yapıcı bir çözüm olarak değerlendirilebilir.

Bir sanat eserinin sahibi olmak, elbette hukuki haklar doğurur. Ancak bazı eserler zaman içerisinde yalnızca sahibinin değil, toplumun kültürel hafızasının da bir parçası hâline gelir. “Mora fjalë” tartışması da tam olarak bu iki alanın kesiştiği noktada duruyor.

Telif hakkı korunmalı; fakat kültürel hafızaya mal olmuş eserlerin milyonlarca insanın erişiminden tamamen çıkarılması yerine, hak sahibinin emeğinin karşılığını alacağı sürdürülebilir bir kullanım modeli oluşturulmalıdır.

“Mora fjalë” üzerinden başlayan tartışmanın, telif hakkı ile kültürel miras arasındaki dengenin nasıl kurulacağı konusunda daha geniş bir tartışmaya dönüşmesi bekleniyor.

Fatmir TÜRKKAN
Gazeteci | Köşe Yazarı | İç Mimar